Nền văn hóa Việt Nam đậm Ä‘à bản sắc dân tá»™c

Các nhà sá»­ học thống nhất ý kiến ở má»™t Ä‘iểm: Việt Nam có má»™t cá»™ng đồng văn hóa khá rá»™ng lá»›n được hình thành vào khoảng ná»­a đầu thiên niên kỉ thứ nhất trÆ°á»›c Công nguyên và phát triển rá»±c rỡ vào giữa thiên niên kỉ này. Đó là cá»™ng đồng văn hóa Đông SÆ¡n.
Cá»™ng đồng văn hóa ấy phát triển cao so vá»›i các nền văn hóa khác Ä‘Æ°Æ¡ng thời trong khu vá»±c, có những nét Ä‘á»™c Ä‘áo riêng nhÆ°ng vẫn mang nhiều Ä‘iểm đặc trÆ°ng của văn hóa vùng Đông Nam Á, vì có chung chủng gốc Nam Á (Mongoloid phÆ°Æ¡ng Nam) và nền văn minh lúa nÆ°á»›c.
Những con đường phát triển khác nhau của văn hóa bản địa tại các khu vá»±c khác nhau (lÆ°u vá»±c sông Hồng, sông Mã, sông Cả...) Ä‘ã há»™i tụ vá»›i nhau, hợp thành văn hóa Đông SÆ¡n. Đây cÅ©ng là thời kỳ ra đời nhà nÆ°á»›c "phôi thai" đầu tiên của Việt Nam dÆ°á»›i hình thức cá»™ng đồng liên làng và siêu làng (để chống giặc và đắp giữ Ä‘ê trồng lúa), từ Ä‘ó các bá»™ lạc nguyên thuá»· phát triển thành dân tá»™c.
Giai Ä‘oạn văn hóa Văn Lang-Âu Lạc (gần năm 3000 đến cuối thiên niên ká»· 1 trÆ°á»›c Công nguyên) vào thời đại đồ đồng sÆ¡ khai, trải 18 đời vua Hùng, được coi là đỉnh cao nhất của lịch sá»­ văn hóa Việt Nam, vá»›i sáng tạo tiêu biểu là trống đồng Đông SÆ¡n và kỹ thuật trồng lúa nÆ°á»›c ổn định.
Sau giai Ä‘oạn chống Bắc thuá»™c có đặc trÆ°ng chủ yếu là song song tồn tại hai xu hÆ°á»›ng Hán hóa và chống Hán hóa, giai Ä‘oạn Đại Việt (từ thế kỉ 10 đến 15) là đỉnh cao thứ hai của văn hóa Việt Nam. Qua các triều đại nhà nÆ°á»›c phong kiến Ä‘á»™c lập, nhất là vá»›i hai cá»™t mốc các triều Lý-Trần và Lê, văn hóa Việt Nam được gây dá»±ng lại toàn diện và thăng hoa nhanh chóng có sá»± tiếp thu ảnh hưởng to lá»›n của Phật giáo và Nho giáo.
Sau thời kì há»—n Ä‘á»™n Lê-Mạc và Trịnh-Nguyá»…n chia cắt đất nÆ°á»›c, rồi từ tiền đề Tây SÆ¡n thống nhất đất nÆ°á»›c và lãnh thổ, nhà Nguyá»…n tìm cách phục hÆ°ng văn hóa dá»±a vào Nho giáo, nhÆ°ng lúc ấy Nho giáo Ä‘ã suy tàn và văn hóa phÆ°Æ¡ng Tây bắt đầu xâm nhập nÆ°á»›c ta. Kéo dài cho tá»›i khi kết thúc chế Ä‘á»™ Pháp thuá»™c là sá»± xen cài về văn hóa giữa hai xu hÆ°á»›ng Âu hóa và chống Âu hóa, là sá»± đấu tranh giữa văn hóa yêu nÆ°á»›c vá»›i văn hóa thá»±c dân.
Giai Ä‘oạn văn hóa Việt Nam hiện đại được hình thành kể từ những năm 20-30 của thế ká»· này, dÆ°á»›i ngọn cờ của chủ nghÄ©a yêu nÆ°á»›c và chủ nghÄ©a Mác-Lênin. Vá»›i sá»± há»™i nhập ngày càng sâu rá»™ng vào nền văn minh thế giá»›i hiện đại, đồng thời giữ gìn, phát huy bản sắc dân tá»™c, văn hóa Việt Nam hứa hẹn má»™t đỉnh cao lịch sá»­ má»›i.
Có thể nói xuyên suốt toàn bá»™ lịch sá»­ Việt Nam, Ä‘ã có ba lá»›p văn hóa chồng lên nhau là lá»›p văn hóa bản địa, lá»›p văn hóa giao lÆ°u vá»›i Trung Quốc và khu vá»±c, lá»›p văn hóa giao lÆ°u vá»›i phÆ°Æ¡ng Tây. NhÆ°ng đặc Ä‘iểm chính của Việt Nam là nhờ gốc văn hóa bản địa vững chắc nên Ä‘ã không bị ảnh hưởng văn hóa ngoại lai đồng hóa, trái lại còn biết sá»­ dụng và Việt hóa các ảnh hưởng Ä‘ó làm giầu cho nền văn hóa dân tá»™c.
Văn hóa dân tá»™c Việt Nam nảy sinh từ má»™t môi trường sống cụ thể: xứ nóng, nhiều sông nÆ°á»›c, nÆ¡i gặp gỡ của nhiều nền văn minh lá»›n. Điều kiện tá»± nhiên (nhiệt, ẩm, gió mùa, sông nÆ°á»›c, nông nghiệp trồng lúa nÆ°á»›c...) Ä‘ã tác Ä‘á»™ng không nhỏ đến đời sống văn hóa vật chất và tinh thần của dân tá»™c, đến tính cách, tâm lý con người Việt Nam.
Tuy nhiên, Ä‘iều kiện xã há»™i và lịch sá»­ lại là những yếu tố chi phối rất lá»›n đến văn hóa và tâm lý dân tá»™c. Cho nên cùng là cÆ° dân vùng trồng lúa nÆ°á»›c, vẫn có những Ä‘iểm khác biệt về văn hóa giữa Việt Nam vá»›i Thái Lan, Lào, Indonesia, Ấn Độ... Cùng cá»™i nguồn văn hóa Đông Nam Á, nhÆ°ng do sá»± thống trị lâu dài của nhà Hán, cùng vá»›i việc áp đặt văn hóa Hán, nền văn hóa Việt Nam Ä‘ã biến đổi theo hÆ°á»›ng mang thêm các đặc Ä‘iểm văn hóa Đông Á.
Dân tá»™c Việt Nam hình thành sá»›m và luôn luôn phải thá»±c hiện các cuá»™c chiến tranh giữ nÆ°á»›c, từ Ä‘ó tạo nên má»™t đặc trÆ°ng văn hóa nổi bật: tÆ° tưởng yêu nÆ°á»›c thấm sâu và bao trùm mọi lÄ©nh vá»±c. Các yếu tố cá»™ng đồng có nguồn gốc nguyên thuá»· Ä‘ã sá»›m được cố kết lại, trở thành cÆ¡ sở phát triển chủ nghÄ©a yêu nÆ°á»›c và ý thức dân tá»™c.
Chiến tranh liên miên, Ä‘ó cÅ©ng là lý do chủ yếu khiến cho lịch sá»­ phát triển xã há»™i Việt Nam có tính bất thường, tất cả các kết cấu kinh tế - xã há»™i thường bị chiến tranh làm gián Ä‘oạn, khó đạt đến Ä‘iểm đỉnh của sá»± phát triển chín muồi. CÅ©ng vì chiến tranh phá hoại, Việt Nam ít có được những công trình văn hóa-nghệ thuật đồ sá»™, hoặc nếu có cÅ©ng không bảo tồn được nguyên vẹn.
Việt Nam gồm 54 dân tá»™c cùng chung sống trên lãnh thổ, má»—i dân tá»™c má»™t sắc thái riêng, cho nên văn hóa Việt Nam là má»™t sá»± thống nhất trong Ä‘a dạng. Ngoài văn hóa Việt-Mường mang tính tiêu biểu, còn có các nhóm văn hóa đặc sắc khác nhÆ° Tà-Nùng, Thái, Chàm, Hoa-Ngái, Môn-Khmer, H’Mông-Dao, nhất là văn hóa các dân tá»™c Tây Nguyên giữ được những truyền thống khá phong phú và toàn diện cuả má»™t xã há»™i thuần nông nghiệp gắn bó vá»›i rừng núi tá»± nhiên.
Khái quát về các lÄ©nh vá»±c văn hóa chủ yếu:
Triết học và tÆ° tưởng
Lúc đầu chỉ là những yếu tố tá»± nhiên nguyên thuá»· thô sÆ¡ về duy vật và biện chứng, tÆ° tưởng người Việt trá»™n lẫn vá»›i tín ngưỡng. Tuy nhiên, xuất phát từ gốc văn hóa nông nghiệp, khác vá»›i gốc văn hóa du mục ở chá»— trọng tÄ©nh hÆ¡n Ä‘á»™ng, lại có liên quan nhiều vá»›i các hiện tượng tá»± nhiên, tÆ° tưởng triết học Việt Nam đặc biệt chú tâm đến các mối quan hệ mà sản phẩm Ä‘iển hình là thuyết âm dÆ°Æ¡ng ngÅ© hành (không hoàn toàn giống Trung Quốc) và biểu hiện cụ thể rõ nhất là lối sống quân bình hÆ°á»›ng tá»›i sá»± hài hoà.
Sau Ä‘ó, chịu nhiều ảnh hưởng tÆ° tưởng của Phật giáo, Nho giáo, Đạo giáo được dung hợp và Việt hóa Ä‘ã góp phần vào sá»± phát triển của xã há»™i và văn hóa Việt Nam. Đặc biệt các nhà Thiền học đời Trần Ä‘ã suy nghÄ© và kiến giải hầu hết các vấn đề triết học mà Phật giáo đặt ra (Tâm-Phật, Không-Có, Sống-Chết...) má»™t cách Ä‘á»™c Ä‘áo, riêng biệt.
Tuy Nho học về sau thịnh vượng, nhiều danh nho Việt Nam cÅ©ng không nghiên cứu Khổng-Mạnh má»™t cách câu nệ, mù quáng mà họ tiếp nhận cả tinh thần Phật giáo, Lão-Trang nên tÆ° tưởng họ có phần thanh thóat, phóng khoáng, gần gÅ©i nhân dân và hòa vá»›i thiên nhiên hÆ¡n.
Ở các triều đại chuyên chế quan liêu, tÆ° tưởng phong kiến nặng nề Ä‘è nén nông dân và trói buá»™c phụ nữ, nhÆ°ng nếp dân chủ làng mạc, tính cá»™ng đồng nguyên thuá»· vẫn tồn tại trên cÆ¡ sở kinh tế nông nghiệp tá»± cấp tá»± túc.
Cắm rá»… sâu trong xã há»™i nông nghiệp Việt Nam là tÆ° tưởng nông dân có nhiều nét tích cá»±c và tiêu biểu cho con người Việt Nam truyền thống. Họ là nòng cốt chống ngoại xâm qua các cuá»™c kháng chiến và nổi dậy. Họ sản sinh ra nhiều tÆ°á»›ng lÄ©nh có tài, lãnh tụ nghÄ©a quân, mà đỉnh cao là người anh hùng áo vải Quang Trung-Nguyá»…n Huệ cuối thế ká»· 18.
Chính sách trọng nông ức thÆ°Æ¡ng, chủ yếu dÆ°á»›i triều Nguyá»…n, khiến cho ý thức thị dân chậm phát triển. Việt Nam xÆ°a kia coi trọng nhất nông nhì sÄ©, hoặc nhất sÄ© nhì nông, thÆ°Æ¡ng nhân bị khinh rẻ, các nghề khác thường bị coi là nghề phụ, kể cả hoạt Ä‘á»™ng văn hóa.
Thế ká»· 19, phong kiến trong nÆ°á»›c suy tàn, văn minh Trung Hoa suy thoái, thì văn hóa phÆ°Æ¡ng Tây bắt đầu xâm nhập Việt Nam theo nòng súng thá»±c dân. Giai cấp công nhân hình thành vào đầu thế kỉ 20 theo chÆ°Æ¡ng trình khai thác thuá»™c địa.
TÆ° tưởng Mác-Lênin được du nhập vào Việt Nam những năm 20-30 kết hợp vá»›i chủ nghÄ©a yêu nÆ°á»›c trở thành Ä‘á»™ng lá»±c biến đổi lịch sá»­ Ä‘Æ°a đất nÆ°á»›c tiến lên Ä‘á»™c lập, dân chủ và chủ nghÄ©a xã há»™i. Tiêu biểu cho thời đại này là Hồ Chí Minh, anh hùng dân tá»™c, nhà tÆ° tưởng và danh nhân văn hóa được quốc tế thừa nhận. Giai cấp tÆ° sản dân tá»™c yếu á»›t chỉ tiến hành được má»™t số cuá»™c cải cách bá»™ phận ở ná»­a đầu thế kỉ 20.
NhÆ° vậy, Việt Nam không có má»™t hệ thống lý luận triết học và tÆ° tưởng riêng, thiếu triết gia tầm cỡ quốc tế, nhÆ°ng không có nghÄ©a là không có những triết lý sống và những tÆ° tưởng phù hợp vá»›i dân tá»™c mình.
Xã há»™i nông nghiệp có đặc trÆ°ng là tính cá»™ng đồng làng xã vá»›i nhiều tàn dÆ° nguyên thuá»· kéo dài Ä‘ã tạo ra tính cách đặc thù của con người Việt Nam. Đó là má»™t lối tÆ° duy lưỡng hợp (dualisme), má»™t cách tÆ° duy cụ thể, thiên về kinh nghiệm cảm tính hÆ¡n là duy lý, Æ°a hình tượng hÆ¡n khái niệm, nhÆ°ng uyển chuyển linh hoạt, dá»… dung hợp, dá»… thích nghi.
Đó là má»™t lối sống nặng tình nghÄ©a, Ä‘oàn kết gắn bó vá»›i họ hàng, làng nÆ°á»›c (vì nÆ°á»›c mất nhà tan, lụt thì lút cả làng). Đó là má»™t cách hành Ä‘á»™ng theo xu hÆ°á»›ng giải quyết dung hoà, quân bình, dá»±a dẫm các mối quan hệ, đồng thời cÅ©ng khôn khéo giỏi ứng biến Ä‘ã từng nhiều lần biết lấy nhu thắng cÆ°Æ¡ng, lấy yếu chống mạnh trong lịch sá»­.
Trong các bậc thang giá trị tinh thần, Việt Nam đề cao chữ Nhân, kết hợp chặt chẽ Nhân vá»›i NghÄ©a, Nhân vá»›i Đức, bất nhân bất nghÄ©a đồng nghÄ©a vá»›i thất đức. Nguyá»…n Trãi từng diá»…n tả quan niệm Nhân NghÄ©a của người Việt - đối lập vá»›i cường bạo, nâng lên thành cÆ¡ sở của đường lối trị nÆ°á»›c và cứu nÆ°á»›c. Việt Nam hiểu chữ Trung là Trung vá»›i nÆ°á»›c, cao hÆ¡n Trung vá»›i vua, trọng chữ Hiếu nhÆ°ng không quá bó hẹp trong khuôn khổ gia Ä‘ình. Chữ Phúc cÅ©ng đứng hàng đầu bảng giá trị đời sống, người ta khen nhà có phúc hÆ¡n là khen giầu, khen sang.
Trên con đường công nghiệp hóa, hiện đại hóa, há»™i nhập thế giá»›i, sẽ phải phấn đấu khắc phục má»™t số nhược Ä‘iểm trong văn hóa truyền thống; kém tÆ° duy lôgíc và khoa học kỹ thuật; đầu óc gia trưởng, bảo thủ, địa phÆ°Æ¡ng, hẹp hòi; tÆ° tưởng bình quân; xu hÆ°á»›ng phủ định cá nhân, san bằng cá tính; tệ Æ°a sùng bái và thần thánh hóa; thói chuá»™ng từ chÆ°Æ¡ng hÆ° danh, yếu về tổ chức thá»±c tiá»…n...
Phong tục tập quán
Người Việt vốn thiết thá»±c, chuá»™ng ăn chắc mặc bền. Đầu tiên là ăn, "có thá»±c má»›i vá»±c được đạo", "trời Ä‘ánh còn tránh bữa ăn". CÆ¡ cấu ăn thiên về thá»±c vật, cÆ¡m rau là chính cá»™ng thêm thuá»· sản. Luá»™c là cách nấu ăn đặc sắc của Việt Nam. NhÆ°ng cách thức chế biến món ăn lại giầu tính tổng hợp, kết hợp nhiều chất liệu và gia vị. Ngày nay có nhiều thịt cá, vẫn không quên vị dÆ°a cà.
Người Việt hay dùng các chất liệu vải có nguồn gốc thá»±c vật, mỏng, nhẹ, thóang, phù hợp xứ nóng, vá»›i các sắc màu nâu, chàm, Ä‘en. Trang phục nam giá»›i phát triển từ Ä‘óng khố ở trần đến áo cánh, quần ta (quần Tàu cải biến). Nữ giá»›i xÆ°a phổ biến mặc yếm, váy, áo tứ thân sau này đổi thành chiếc áo dài hiện đại. Nói chung, phụ nữ Việt Nam làm đẹp má»™t cách tế nhị, kín Ä‘áo trong má»™t xã há»™i "cái nết Ä‘ánh chết cái đẹp". Trang phục cÅ© cÅ©ng chú ý đến khăn, nón, thắt lÆ°ng.
Ngôi nhà Việt Nam xÆ°a gắn liền vá»›i môi trường sông nÆ°á»›c (nhà sàn, mái cong). Sau Ä‘ó là nhà tranh vách đất, lợp rạ, vật liệu chủ yếu là tre gá»—, không cao quá để chống gió bão, quan trọng nhất là hÆ°á»›ng nhà thường quay về phía Nam chống nóng, tránh rét. Nhà cÅ©ng không rá»™ng quá để nhường diện tích cho sân, ao, vườn cây. Vả lại, người Việt Nam quan niệm "rá»™ng nhà không bằng rá»™ng bụng". Các kiến trúc cổ bề thế thường ẩn mình và hoà vá»›i thiên nhiên.
PhÆ°Æ¡ng tiện Ä‘i lại cổ truyền chủ yếu là đường thuá»·. Con thuyền các loại là hình ảnh thân quen của cảnh quan địa lý-nhân văn Việt Nam, cùng vá»›i dòng sông, bến nÆ°á»›c.
Các phong tục hôn nhân, tang ma, lá»… tết, lá»… há»™i của Việt Nam đều gắn vá»›i tính cá»™ng đồng làng xã. Hôn nhân xÆ°a không chỉ là nhu cầu Ä‘ôi lứa mà còn phải Ä‘áp ứng quyền lợi của gia tá»™c, gia Ä‘ình, làng xã, nên kén người rất kỹ, chọn ngày lành tháng tốt, trải qua nhiều lá»… từ giạm ngõ, ăn hỏi, Ä‘ón dâu đến tÆ¡ hồng, hợp cẩn, lại mặt, và phải ná»™p cheo để chính thức được thừa nhận là thành viên của làng xóm. Tục lá»… tang cÅ©ng rất tỉ mỉ, thể hiện thÆ°Æ¡ng xót và tiá»…n Ä‘Æ°a người thân qua bên kia thế giá»›i, không chỉ do gia Ä‘ình lo mà hàng xóm láng giềng tận tình giúp đỡ.
Việt Nam là đất nÆ°á»›c của lá»… há»™i quanh năm, nhất là vào mùa xuân, nông nhàn. Các tết chính là tết Nguyên Ä‘án, tết Rằm tháng Giêng, tết Hàn thá»±c, tết Đoan ngọ, tết Rằm tháng Bảy, tết Trung thu, tết Ông táo... Má»—i vùng thường có lá»… há»™i riêng, quan trọng nhất là các lá»… há»™i nông nghiệp (cầu mÆ°a, xuống đồng, cÆ¡m má»›i...), các lá»… há»™i nghề nghiệp (Ä‘úc đồng, rèn, pháo, Ä‘ua ghe...).
Ngoài ra là các lá»… há»™i kỉ niệm các bậc anh hùng có công vá»›i nÆ°á»›c, các lá»… há»™i tôn giáo và văn hóa (há»™i chùa). Lá»… há»™i có 2 phần, phần lá»… mang ý nghÄ©a cầu xin và tạ Æ¡n và phần há»™i là sinh hoạt văn hóa cá»™ng đồng gồm nhiều trò chÆ¡i, cuá»™c thi dân gian.
Tín ngưỡng và tôn giáo
Tín ngưỡng dân gian Việt Nam từ cổ xÆ°a Ä‘ã bao hàm: tín ngưỡng phồn thá»±c, tín ngưỡng sùng bái tá»± nhiên và tín ngưỡng sùng bái con người. Con người cần sinh sôi, mùa màng cần tÆ°Æ¡i tốt để duy trì và phát triển sá»± sống, nên Ä‘ã nảy sinh tín ngưỡng phồn thá»±c.
Ở Việt Nam, tín ngưỡng Ä‘ó tồn tại lâu dài, dÆ°á»›i hai dạng biểu hiện: thờ sinh thá»±c khí nam và nữ (khác vá»›i ấn Độ chỉ thờ sinh thá»±c khí nam) và thờ cả hành vi giao phối (người và thú, ngay ở Đông Nam Á cÅ©ng ít có dân tá»™c thờ việc này). Dấu tích trên còn để lại ở nhiều di vật tượng và chân cá»™t Ä‘á, trong trang trí các nhà mồ Tây Nguyên, trong má»™t số phong tục và Ä‘iệu múa, rõ nhất là ở hình dáng và hoa văn các trống đồng cổ.
Nông nghiệp trồng lúa nÆ°á»›c phụ thuá»™c vào nhiều yếu tố tá»± nhiên Ä‘ã Ä‘Æ°a đến tín ngưỡng sùng bái tá»± nhiên. Ở Việt Nam, Ä‘ó là tín ngưỡng Ä‘a thần và coi trọng nữ thần, lại thờ cả Ä‘á»™ng vật và thá»±c vật. Má»™t cuốn sách nghiên cứu (xuất bản năm 1984) Ä‘ã liệt kê được 75 nữ thần, chủ yếu là các bà mẹ, các Mẫu (không những có Ông Trời, mà còn có Bà Trời tức Mẫu Cá»­u Trùng, ngoài ra là Mẫu Thượng Ngàn, Bà chúa Sông v.v...).
Về thá»±c vật được tôn sùng nhất là Cây lúa, sau Ä‘ó tá»›i Cây Ä‘a, Cây cau, Cây dâu, quả Bầu. Về Ä‘á»™ng vật, thiên về thờ thú hiền nhÆ° hÆ°Æ¡u, nai, cóc, không thờ thú dữ nhÆ° văn hóa du mục, đặc biệt là thờ các loài vật phổ biến ở vùng sông nÆ°á»›c nhÆ° chim nÆ°á»›c, rắn, cá sấu.
Người Việt tá»± nhận là thuá»™c về họ Hồng Bàng, giống Tiên Rồng (Hồng Bàng là tên má»™t loài chim nÆ°á»›c lá»›n, Tiên là sá»± trừu tượng hóa má»™t giống chim đẻ trứng, Rồng sá»± trừu tượng hóa từ rắn, cá sấu). Rồng sinh ra từ nÆ°á»›c bay lên trời là biểu trÆ°ng Ä‘á»™c Ä‘áo đầy ý nghÄ©a của dân tá»™c Việt Nam.
Trong tín ngưỡng sùng bái con người, phổ biến nhất là tục thờ cúng tổ tiên, gần nhÆ° trở thành má»™t thứ tôn giáo của người Việt Nam (trong Nam bá»™ gọi là Đạo Ông Bà). Việt Nam trọng ngày mất là dịp cúng giá»— hÆ¡n ngày sinh. Nhà nào cÅ©ng thờ Thổ công là vị thần trông coi gia cÆ°, giữ gìn hoạ phúc cho cả nhà. Làng nào cÅ©ng thờ Thành hoàng là vị thần cai quản che chở cho cả làng (thường tôn vinh những ngÆ°Æ¡ì có công khai phá lập nghiệp cho dân làng, hoặc các anh hùng dân tá»™c Ä‘ã sinh hay mất ở làng).
Cả nÆ°á»›c thờ vua tổ, có ngày giá»— tổ chung (Há»™i đền Hùng). Đặc biệt việc thờ Tứ Bất Tá»­ là thờ những giá trị rất đẹp của dân tá»™c: Thánh Tản Viên (chống lụt), Thánh Gióng (chống ngoại xâm), Chá»­ Đồng Tá»­ (nhà nghèo cùng vợ ngoan cường xây dá»±ng cÆ¡ nghiệp giầu có), bà Chúa Liá»…u Hạnh (công chúa con Trời từ bỏ Thiên Ä‘ình xuống trần làm người phụ nữ khát khao hạnh phúc bình thường).
Mặc dù có trường hợp dẫn tá»›i mê tín dị Ä‘oan, tín ngưỡng dân gian sống dẻo dai và hoà trá»™n cả vào các tôn giáo chính thống.
Phật giáo (Tiểu thừa) có thể Ä‘ã được du nhập trá»±c tiếp từ ấn Độ qua đường biển vào Việt Nam khoảng thế kỉ 2 sau Công nguyên. Phật giáo Việt Nam không xuất thế mà nhập thế, gắn vá»›i phù chú, cầu xin tài lá»™c, phúc thọ hÆ¡n là tu hành thóat tục. Khi Phật giáo (Đại thừa) từ Trung Quốc vào nÆ°á»›c ta, tăng lữ Việt Nam má»›i Ä‘i sâu hÆ¡n vào Phật học, nhÆ°ng dần hình thành những tôn phái riêng nhÆ° Thiền Tông Trúc Lâm đề cao Phật tại tâm.
Thời Lý-Trần, Phật giáo cá»±c thịnh nhÆ°ng vẫn Ä‘ón nhận cả Nho giáo, Lão giáo, tạo nên bá»™ mặt văn hóa mang tính chất "Tam giáo đồng nguyên" (cả ba tôn giáo cùng tồn tại). Qua nhiều bÆ°á»›c thăng trầm, đạo Phật trở nên thân thiết vá»›i người Việt Nam, thống kê năm 1993 cho biết vẫn có tá»›i 3 triệu tín đồ xuất gia và khoảng 10 triệu người thường xuyên vãn chùa lá»… Phật.
Thời Bắc thuá»™c, Nho giáo chÆ°a có chá»— đứng trong xã há»™i Việt Nam, đến năm 1070 Lý Thái Tổ lập Văn Miếu thờ Chu Công-Khổng Tá»­ má»›i có thể xem là được tiếp nhận chính thức. Thế kỉ 15, do nhu cầu xây dá»±ng đất nÆ°á»›c thống nhất, chính quyền tập trung, xã há»™i trật tá»±, Nho giáo thay chân Phật giáo trở thành quốc giáo dÆ°á»›i triều Lê.
Nho giáo, chủ yếu là Tống Nho, bám chắc vào cÆ¡ chế chính trị-xã há»™i, vào chế Ä‘á»™ học hành khoa cá»­, vào tầng lá»›p nho sÄ©, dần chiếm lÄ©nh đời sống tinh thần xã há»™i. NhÆ°ng Nho giáo cÅ©ng chỉ được tiếp thụ ở Việt Nam từng yếu tố riêng lẻ - nhất là về chính trị-đạo đức, chứ không bê nguyên xi cả hệ thống.
Đạo giáo thâm nhập vào Việt Nam khoảng cuối thế kỉ 2. Do thuyết vô vi mang tÆ° tưởng phản kháng bọn thống trị, nó được người dân dùng làm vÅ© khí chống phong kiến phÆ°Æ¡ng Bắc. Nó lại có nhiều yếu tố thần tiên, huyền bí, nên hợp vá»›i tiềm thức con người và tín ngưỡng nguyên thuá»·. Nhiều nhà nho cÅ© má»™ khuynh hÆ°á»›ng Æ°a thanh tÄ©nh, nhàn lạc của Lão-Trang. NhÆ°ng từ lâu Đạo giáo nhÆ° má»™t tôn giáo không tồn tại nữa, chỉ còn để lại di sản trong tin ngưỡng dân gian.
Kitô giáo đến Việt Nam vào thế kỉ 17 nhÆ° má»™t khâu môi giá»›i trung gian của văn hóa phÆ°Æ¡ng Tây và của chủ nghÄ©a thá»±c dân. Nó tranh thủ được cÆ¡ há»™i thuận lợi: chế Ä‘á»™ phong kiến khủng hoảng, Phật giáo suy đồi, Nho giáo bế tắc, để trở thành chá»— an ủi tinh thần cho má»™t bá»™ phận dân chúng nhÆ°ng trong má»™t thời gian dài không hoà đồng được vá»›i văn hóa Việt Nam. Trái lại, nó buá»™c phải để giáo dân lập bàn thờ trong nhà. Chỉ khi hoà Phúc âm trong dân tá»™c, nó má»›i đứng được ở Việt Nam. Năm 1993 có khoảng 5 triệu tín đồ công giáo và gần ná»­a triệu tín đố Tin Lành.
Các tôn giáo bên ngoài du nhập vào Việt Nam không làm mất Ä‘i tín ngưỡng dân gian bản địa mà hoà quyện vào nhau làm cho cả hai phía đều có những biến thái nhất định. Ví dụ Nho giáo không hạ thấp được vai trò người phụ nữ, việc thờ Mẫu ở Việt Nam rất thịnh hành. Tính Ä‘a thần, dân chủ, cá»™ng đồng được thể hiện ở việc thờ tập thể gia tiên, thờ nhiều cặp thần thánh, vào má»™t ngôi chùa thấy không chỉ thờ Phật mà thờ cả nhiều vị khác, thấn linh có mà người thật cÅ©ng có. Và có lẽ chỉ ở Việt Nam má»›i có chuyện con cóc kiện cả ông Trời, cÅ©ng nhÆ° môtíp người lấy tiên trong các chuyện cổ tích. Đây chính là những nét riêng của tín ngưỡng Việt Nam.
Ngôn ngữ
Về nguồn gốc tiếng Việt, có nhiều giả thuyết. Giả thuyết giầu sức thuyết phục hÆ¡n cả: tiếng Việt thuá»™c dòng Môn-Khmer của ngữ hệ Đông Nam Á, sau chuyển biến thành tiếng Việt-Mường (hay tiếng Việt cổ) rồi tách ra. Trong tiếng Việt hiện đại, có nhiều từ được chứng minh có gốc Môn-Khmer và tÆ°Æ¡ng ứng về ngữ âm, ngữ nghÄ©a khi so sánh vá»›i tiếng Mường.
Trải qua nghìn năm Bắc thuá»™c, và dÆ°á»›i các triều đại phong kiến, ngôn ngữ chính thống là chữ Hán, nhÆ°ng cÅ©ng là thời gian tiếng Việt tỏ rõ sức sống đấu tranh tá»± bảo tồn và phát triển. Chữ Hán được đọc theo cách của người Việt, gọi là cách đọc Hán-Việt và được Việt hóa bằng nhiều cách tạo ra nhiều từ Việt thông dụng. Tiếng Việt phát triển phong phú Ä‘i đến ra đời hệ thống chữ viết ghi lại tiếng Việt trên cÆ¡ sở văn tá»± Hán vào thế kỉ 13 là chữ Nôm.
Thời kỳ thuá»™c Pháp, chữ Hán dần bị loại bỏ, thay thế bằng tiếng Pháp dùng trong ngôn ngữ hành chính, giáo dục, ngoại giao. NhÆ°ng nhờ chữ Quốc ngữ, có lợi thế Ä‘Æ¡n giản về hình thể kết cấu, cách viết, cách đọc, văn xuôi tiếng Việt hiện đại thá»±c sá»± hình thành, tiếp nhận thuận lợi các ảnh hưởng tích cá»±c của ngôn ngữ văn hóa phÆ°Æ¡ng Tây.
Chữ quốc ngữ là sản phẩm của má»™t số giáo sÄ© phÆ°Æ¡ng Tây trong Ä‘ó có Alexandre de Rhodes hợp tác vá»›i má»™t số người Việt Nam dá»±a vào bá»™ chữ cái Latinh để ghi âm tiếng Việt dùng trong việc truyền giáo vào thế kỉ 17. Chữ quốc ngữ dần được hoàn thiện, phổ cập, trở thành công cụ văn hóa quan trọng. Cuối thế kỉ 19, Ä‘ã có sách báo xuất bản bằng chữ quốc ngữ.
Sau Cách mạng tháng Tám 1945, tiếng Việt và chữ quốc ngữ giành được địa vị Ä‘á»™c tôn, phát triển dồi dào, là ngôn ngữ Ä‘a năng dùng trong mọi lÄ©nh vá»±c, ở mọi cấp học, phản ánh mọi hiện thá»±c cuá»™c sống. Ngày nay, nhờ cách mạng, má»™t số dân tá»™c thiểu số ở Việt Nam cÅ©ng có chữ viết riêng.
Đặc Ä‘iểm của tiếng Việt: Ä‘Æ¡n âm nhÆ°ng vốn từ cụ thể, phong phú, giầu âm sắc hình ảnh, lối diá»…n đạt cân xứng, nhịp nhàng, sống Ä‘á»™ng, dá»… chuyển đổi, thiên về biểu trÆ°ng, biểu cảm, rất thuận lợi cho sáng tạo văn học nghệ thuật. Tá»± Ä‘iển tiếng Việt xuất bản năm 1997 gồm 38410 mục từ.
Văn học
Phát triển song song, tác Ä‘á»™ng qua lại sâu sắc: Văn học Việt Nam xuất hiện khá sá»›m, có hai thành phần là văn học dân gian và văn học viết. Văn học dân gian chiếm vị trí quan trọng ở Việt Nam, có công lá»›n gìn giữ phát triển ngôn ngữ dân tá»™c, nuôi dưỡng tâm hồn nhân dân. Sáng tác dân gian gồm thần thoại, sá»­ thi, truyền thuyết, cổ tích, truyện cười, câu đố, tục ngữ, ca dao... vá»›i nhiều màu sắc các dân tá»™c ở Việt Nam.
Văn học viết ra đời từ khoảng thế kỉ 10. Cho đến đầu thế kỉ 20 cÅ©ng có hai bá»™ phận song song tồn tại: chữ Hán (có thÆ¡, văn xuôi, thể hiện tâm hồn, hiện thá»±c Việt Nam nên vẫn là văn chÆ°Æ¡ng Việt Nam) và chữ Nôm (hầu nhÆ° chỉ có thÆ¡, lÆ°u truyền lại nhiều tác phẩm lá»›n).
Từ những năm 20 của thế kỉ 20, văn học viết chủ yếu sáng tác bằng tiếng Việt qua chữ quốc ngữ, có sá»± cách tân sâu sắc về các hình thức thể loại nhÆ° tiểu thuyết, thÆ¡ má»›i, truyện ngắn, kịch... và sá»± Ä‘a dạng về xu hÆ°á»›ng nghệ thuật, đồng thời phát triển vá»›i tốc Ä‘á»™ nhanh, nhất là sau Cách mạng tháng Tám Ä‘i theo đường lối lãnh đạo của Đảng Cá»™ng sản Việt Nam, hÆ°á»›ng về cuá»™c sống chiến đấu và lao Ä‘á»™ng của nhân dân.
Có thể nói ở Việt Nam, hầu nhÆ° cả dân tá»™c sính thÆ¡, yêu thÆ¡, làm thÆ¡ - từ vua quan, tÆ°á»›ng lÄ©nh, sÆ° sãi, sÄ© phu đến sau này nhiều cán bá»™ cách mạng - và má»™t cô thợ cấy, má»™t cụ lái Ä‘ò, má»™t anh lính chiến đều thuá»™c dăm câu lục bát, thá»­ má»™t bài vè.
Về ná»™i dung, chủ lÆ°u là dòng văn chÆ°Æ¡ng yêu nÆ°á»›c bất khuất chống ngoại xâm ở mọi thời kỳ và dòng văn chÆ°Æ¡ng phản phong kiến thường thông qua thân phận người phụ nữ. Phê phán các thói hÆ° tật xấu của xã há»™i cÅ©ng là mảng đề tài quan trọng. Các thi hào dân tá»™c lá»›n đều là những nhà nhân đạo chủ nghÄ©a lá»›n.
Văn học Việt Nam hiện đại phát triển từ lãng mạn đến hiện thá»±c, từ âm hưởng chủ nghÄ©a anh hùng trong chiến tranh Ä‘ang chuyển sang mở rá»™ng ra toàn diện cuá»™c sống, Ä‘i vào đời thường, tìm kiếm các giá trị Ä‘ích thá»±c của con người.
Văn học cổ Ä‘iển Ä‘ã tạo nên những kiệt tác nhÆ° Truyện Kiều (Nguyá»…n Du), Cung óan ngâm khúc (Nguyá»…n Gia Thiều), Chinh phụ ngâm (Đặng Trần Côn), Quốc âm thi tập (Nguyá»…n Trãi)... Việt Nam từ mấy thế kỉ trÆ°á»›c Ä‘ã có những cây bút nữ Ä‘á»™c Ä‘áo: Hồ Xuân HÆ°Æ¡ng, Đoàn Thị Điểm, Bà huyện Thanh Quan.
Văn xuôi hiện đại có những tác giả không thể nói là thua kém thế giá»›i: Nguyá»…n Công Hoan, VÅ© Trọng Phụng, Ngô Tất Tố, Nguyên Hồng, Nguyá»…n Tuân, Nam Cao... Bên cạnh Ä‘ó là những nhà thÆ¡ đặc sắc nhÆ° Xuân Diệu, Huy Cận, Hàn Mặc Tá»­, Nguyá»…n Bính, Chế Lan Viên, Tố Hữu... Tiếc rằng hiện nay chÆ°a có những tác phẩm lá»›n phản ánh đầy đủ, trung thá»±c và xứng Ä‘áng đất nÆ°á»›c và thời đại.
Nghệ thuật
Việt Nam có khoảng 50 nhạc cụ dân tá»™c, trong Ä‘ó bá»™ gõ là phổ biến nhất, Ä‘a dạng nhất và có nguồn gốc lâu đời nhất (trống đồng, cồng chiêng, Ä‘àn Ä‘á, Ä‘àn tÆ¡ rÆ°ng...). Bá»™ hÆ¡i phổ biến là sáo, khèn, còn bá»™ dây Ä‘á»™c Ä‘áo nhất có Ä‘àn bầu và Ä‘àn Ä‘áy.
Thể loại và làn Ä‘iệu dân ca Việt Nam rất phong phú khắp Trung, Nam, Bắc: từ ngâm thÆ¡, hát ru, hò đến hát quan họ, trống quân, xoan, Ä‘úm, ví giặm, ca Huế, bài chòi, lý, ngoài ra còn có hát xẩm, chầu văn, ca trù.
Nghệ thuật sân khấu cổ truyền có chèo, tuồng. Rối nÆ°á»›c cÅ©ng là má»™t loại hình sân khấu truyền thống đặc sắc có từ thời Lý. Đầu thế kỉ 20, xuất hiện cải lÆ°Æ¡ng ở Nam bá»™ vá»›i các Ä‘iệu vọng cổ.
Nghệ thuật thanh sắc Việt Nam nói chung đều mang tính biểu trÆ°ng, biểu cảm, dùng thủ pháp Æ°á»›c lệ, giầu chất trữ tình. Sân khấu truyền thống giao lÆ°u mật thiết vá»›i người xem và tổng hợp các loại hình ca múa nhạc. Múa Việt Nam ít Ä‘á»™ng tác mạnh mẽ mà đường nét uốn lượn mềm mại, chân khép kín, múa tay là chính.
Ở Việt Nam, nghệ thuật chạm khắc Ä‘á, đồng, gốm đất nung ra đời rất sá»›m có niên đại 10000 năm trÆ°á»›c Công nguyên. Sau này gốm tráng men, tượng gá»—, khảm trai, sÆ¡n mài, tranh lụa, tranh giấy phát triển đến trình Ä‘á»™ nghệ thuật cao. Nghệ thuật tạo hình Việt Nam chú trọng diá»…n tả ná»™i tâm mà giản lược về hình thức, dùng nhiều thủ pháp cách Ä‘iệu, nhấn mạnh.
Đã có 2014 di tích văn hóa, lịch sá»­ được Nhà nÆ°á»›c công nhận và 2 di tích là cố Ä‘ô Huế, Vịnh Hạ Long được quốc tế công nhận. Kiến trúc cổ còn lại chủ yếu là má»™t số chùa-tháp đời Lý-Trần; cung Ä‘iện-bia đời Lê, Ä‘ình làng thế kỉ 18, thành quách-lăng tẩm đời Nguyá»…n và những ngọn tháp Chàm.
Thế kỉ 20, tiếp xúc vá»›i văn hóa phÆ°Æ¡ng Tây, nhất là sau khi nÆ°á»›c nhà Ä‘á»™c lập, các loại hình nghệ thuật má»›i nhÆ° kịch nói, nhiếp ảnh, Ä‘iện ảnh, ca múa nhạc và mỹ thuật hiện đại ra đời và phát triển mạnh, thu được những thành tá»±u to lá»›n vá»›i ná»™i dung phản ánh hiện thá»±c đời sống và cách mạng.
Cho nên đến giữa năm 1997, Ä‘ã có 44 người hoạt Ä‘á»™ng văn hóa-nghệ thuật được nhận Giải thưởng Hồ Chí Minh, 130 người được phong danh hiệu Nghệ sÄ© nhân dân, 1011 người được tặng danh hiệu Nghệ sÄ© Æ°u tú, đặc biệt có hai người được nhận giải thưởng quốc tế về âm nhạc là Đặng Thái SÆ¡n (Giải âm nhạc Chopin) và Tôn Nữ Nguyệt Minh (Giải âm nhạc Tchaikovski).
Tính đến đầu năm 1997, cả nÆ°á»›c có 191 Ä‘oàn nghệ thuật chuyên nghiệp và 26 xưởng phim, hãng phim, kể cả trung Æ°Æ¡ng và địa phÆ°Æ¡ng. Đã có 28 phim truyện, 49 phim thời sá»±-tài liệu và khoa học được nhận giải thưởng quốc tế ở nhiều nÆ°á»›c.
Văn hóa dân tá»™c cổ truyền hiện đứng trÆ°á»›c sá»± nghiệp công nghiệp hóa và hiện đại hóa, đứng trÆ°á»›c những thách thức gay gắt của kinh tế thị trường và xu thế toàn cầu hóa. Nhiều ngành văn hóa nghệ thuật Ä‘ang có phần chững lại, tìm đường và tá»± cách tân.
HÆ¡n bao giờ hết đặt ra vấn đề bảo tồn và phát triển văn hóa dân tá»™c, vấn đề lá»±a chọn các giá trị cÅ©, xây dá»±ng các giá trị má»›i. Bảo tồn nhÆ°ng vẫn phải là má»™t nền văn hóa mở. Hiện đại nhÆ°ng không xa rời dân tá»™c. Công cuá»™c đổi má»›i văn hóa Ä‘ang tiếp tục.../. 

Nguồn: Theo bá»™ văn hóa thông tin Việt Nam