Trong lịch sá»­ phê bình văn học Việt Nam, dịch thuật Ä‘ã Ä‘óng vai trò hết sức quan trọng trong việc tiếp nhận các trường phái, lý thuyết phê bình của nÆ°á»›c ngoài. Không phải ngẫu nhiên mà thời kỳ nào dịch thuật phát triển thì phê bình văn học cÅ©ng phát triển theo.

Chúng ta có thể hình dung lịch sá»­ phê bình văn học Việt Nam được hình thành từ những diá»…n ngôn phê bình và việc dịch các công trình nghiên cứu – phê bình văn học nÆ°á»›c ngoài góp phần rất lá»›n trong việc hình thành, thay đổi và chuyển dịch diá»…n ngôn Ä‘ó. Trong giá»›i hạn bài tham luận này, đầu tiên, chúng tôi sẽ cố gắng tái tạo lịch sá»­ diá»…n ngôn phê bình văn học và diá»…n ngôn dịch thuật của Việt Nam. Sau Ä‘ó, từ má»™t số khái niệm về diá»…n ngôn, tri thức, quyền lá»±c của Michel Foucault, chúng tôi sẽ làm rõ sá»± tác Ä‘á»™ng của diá»…n ngôn dịch thuật lên diá»…n ngôn phê bình nhÆ° má»™t công cụ kiến tạo tri thức, cắt nghÄ©a sá»± tác Ä‘á»™ng trở lại của phê bình văn học đối vá»›i dịch thuật trong mối quan hệ quyền năng và từ Ä‘ó đề ra những giải pháp nâng cao chất lượng và vai trò của công tác dịch lý thuyết văn học.

Bàn về mối quan hệ giữa tri thức và quyền lá»±c, Foucault viết: “Không có quan hệ quyền lá»±c nếu má»™t trường tri thức tÆ°Æ¡ng quan không được hình thành, cÅ©ng không có tri thức nào không đồng thời Ä‘òi hỏi và hình thành các quan hệ quyền lá»±c…”.[1] Việc dịch sách lý luận, vá»›i tÆ° cách là má»™t diá»…n ngôn, không thể không bị chi phối bởi các quan hệ quyền lá»±c. Theo ngôn ngữ Foucault, dịch giả lý thuyết văn học nÆ°á»›c ngoài chịu sá»± chi phối của thÆ° khố (archive). ThÆ° khố, nhÆ° Foucault Ä‘ã giải thích: “không phải là tổng thể các văn bản được lÆ°u trữ trong má»™t nền văn minh, cÅ©ng không phải toàn bá»™ các vết tích được cứu vá»›t và lÆ°u giữ trong nền văn minh Ä‘ó mà là tất cả những quy luật chi phối sá»± xuất hiện và sá»± biến mất của các phát ngôn, sá»± tồn dÆ° và sá»± xóa bỏ, đời sống nghịch lý đầy sá»± kiện và sá»± vật của chúng.”[2] Ở Ä‘ây, chúng ta phải tính đến sá»± tác Ä‘á»™ng của quyền lá»±c Nhà nÆ°á»›c, quyền lá»±c chính trị trong việc hình thành diá»…n ngôn dịch thuật và diá»…n ngôn phê bình. Từ cuối thế ká»· 19 đến đầu thế ká»· hai mÆ°Æ¡i, diá»…n ngôn phê bình Việt Nam bắt đầu manh nha từ sá»± chuyển mình của đất nÆ°á»›c khi tiếp xúc vá»›i phÆ°Æ¡ng Tây. Vào giai Ä‘oạn này, việc dịch sách triết học (chủ yếu qua ngòi bút của Phạm Quỳnh) và việc tiếp nhận các trường phái phê bình Pháp (có thể không thông qua dịch liên ngôn mà thông qua dịch ná»™i ngôn) Ä‘ã thổi vào đời sống văn học má»™t luồng sinh khí má»›i đầy tính học thuật. Tri thức ngôn ngữ và văn hóa mà dịch thuật Ä‘ã góp phần kiến tạo Ä‘ã tạo nên má»™t sá»± chuyển biến rất lá»›n, đặc biệt trong lÄ©nh vá»±c phê bình. Đúng nhÆ° Đỗ Lai Thúy Ä‘ã nhận định: “[…] cÅ©ng nhÆ° sáng tác phải trải qua những giai Ä‘oạn quá Ä‘á»™ là dịch và phóng tác, con đường hình thành phê bình nhÆ° má»™t hoạt Ä‘á»™ng chuyên ngành cÅ©ng phải trải qua dịch và khảo cứu. NhÆ° vậy, dịch là công Ä‘oạn chung cho cải hai: sách văn chÆ°Æ¡ng lẫn sách phê bình.”[3] TrÆ°á»›c khi tiếp xúc vá»›i văn hóa phÆ°Æ¡ng Tây, ở Việt Nam, nói nhÆ° Thibaudet, “có những người làm phê bình […] nhÆ°ng không có phê bình.”[4], nhÆ° tình trạng phê bình văn học ở Pháp trÆ°á»›c thế ká»· 19. NhÆ° vậy, có thể nói giai Ä‘oạn này má»›i chỉ là giai Ä‘oạn thai nghén của diá»…n ngôn phê bình văn học Việt Nam, diá»…n ngôn này chỉ thật sá»± được hình thành từ 1932 đến 1945 vá»›i sá»± ra đời của nhiều văn Ä‘àn cÅ©ng nhÆ° sá»± phát triển của báo chí, xuất bản, và đặc biệt là sá»± trưởng thành của quốc ngữ. Mặc dù số bản dịch về lí luận phê bình còn ít ỏi[5], nhÆ°ng chúng ta cần khẳng định rằng những tác phẩm dịch giai Ä‘oạn trÆ°á»›c Ä‘ã có những ảnh hưởng rất lá»›n đối vá»›i phê bình văn học giai Ä‘oạn này, Ä‘ó là chÆ°a kể vai trò của dịch ná»™i ngôn trong các công trình, bài viết về lý luận văn học. Trong má»™t bài viết, Kiều Thanh Quế khẳng định: “NÆ°á»›c ta sau này hay dở thế nào đều nhờ ở sách dịch, và sá»± phiên dịch nó là nòng cốt khả dÄ© Ä‘Æ°a văn học quốc ngữ đến chá»— hoàn mỹ.” [6] Quả vậy, nói đến giai Ä‘oạn này, chúng ta không thể không kể đến Phê bình và cảo luận của Thiếu SÆ¡n, là người mà Đỗ Lai Thúy Ä‘ánh giá là “chịu ảnh hưởng nhiều của lý thuyết phê bình hiện đại Pháp, đặc biệt là của G. Lanson”[7] và Đào Duy Hiệp cho là đ㠓ảnh hưởng rất rõ từ phê bình Pháp” “qua việc trích dẫn các nhà phê bình cùng vá»›i việc đặt tên sách”.[8] Đây là công trình mà nhiều nhà nghiên cứu sau này Ä‘ánh giá là Ä‘ã đặt nền móng cho nền lý luận văn học Việt Nam hiện đại. Mặc dù không phải sách dịch nhÆ°ng cuốn sách này chứa Ä‘á»±ng những phạm trù về phê bình – lý thuyết văn học được chuyển tải từ các nền văn học nÆ°á»›c ngoài, trong Ä‘ó có nền văn học Trung Hoa và nền văn học Pháp.

Giai Ä‘oạn 1954-1975 là giai Ä‘oạn đặc biệt trong lịch sá»­ tri thức Việt Nam. Đó là giai Ä‘oạn mà miền Nam và miền Bắc duy trì hai chế Ä‘á»™ khác nhau. Ở miền Bắc, chủ nghÄ©a hiện thá»±c xã há»™i chủ nghÄ©a trở thành má»™t quan Ä‘iểm nghệ thuật thống trị, phục vụ cho đường lối văn học phục vụ chính trị. Cho dù không phát triển rầm rá»™, dịch thuật tiếp tục Ä‘óng vai trò rất lá»›n trong việc xây dá»±ng má»™t hệ thống lý luận văn học lúc bấy giờ. Mở đầu bằng bản dịch Bàn về văn học nghệ thuật của Mao Trạch Đông, và sau Ä‘ó là hàng loạt bản dịch các cuốn sách của J. Fréville, K. Marx, F.Engels, V.I. Lénine, M. Gorky, L. Timophiep v.v… [9] Tất cả các công trình dịch thuật này Ä‘ã góp phần hình thành diá»…n ngôn phê bình Marxist mà chúng ta có thể tìm thấy trong các cuốn sách, bài viết của Trường Chinh, Tố Hữu, Trịnh Xuân An, Hoàng Trinh v.v… Hành trình trở thành nhà nghiên cứu -phê bình văn học của Đỗ Đức Dục cho chúng ta thấy rõ ý thức “nghiên cứu văn học nÆ°á»›c ngoài […] không thể tách rời nghiên cứu vá»›i dịch thuật và giá»›i thiệu.”[10] Đỗ Đức Dục tâm sá»±:

Suốt năm năm đầu ở Viện Văn học để làm sá»± nghiệp má»›i, tôi quyết tâm “Ä‘óng cá»­a đọc sách” vá»›i ý muốn trong má»™t thời gian nhất định phải nắm cho được lý luận cÆ¡ bản về văn học. Đó là thời kỳ tôi say mê đọc nào là Mác và Ä‚ngghen bàn về văn học nghệ thuật, nào là Lênin bàn về văn học nghệ thuật, nào là Plêkhanốp, Măcxim Gorki, Timophêep, Nubarốp… Cùng những sách Ä‘ó tôi ngốn ngấu những Nguyên lý văn học, Nguyên lý mỹ học Mác-Lênin và cả […] Lịch sá»­ văn học Pháp của Đê Grăng, của G. Lăngxông, của E. Phaghê… Lịch sá»­ văn học Xô Viết, Lịch sá»­ văn học Trung Quốc…[11]

Chủ nghÄ©a hiện thá»±c xã há»™i chủ nghÄ©a suy cho cùng là tri thức được thiết lập bởi thể chế chính trị nhằm tạo ra “cái khung lý luận”[12] để thiết trị văn học nghệ thuật. Tri thức này gói gọn trong chủ trÆ°Æ¡ng: “PhÆ°Æ¡ng pháp phân tích giai cấp, quan Ä‘iểm lịch sá»­ và tỉnh Đảng Cá»™ng sản là tÆ° tưởng chỉ đạo trong nghiên cứu văn học.”[13] Và thá»±c tế cho thấy, việc kiến tạo tri thức để quản lý văn học nghệ thuật này Ä‘ã có ảnh hưởng rất lá»›n đến các nhà phê bình Việt Nam. Năm 1969, Trịnh Xuân An viết:

Có người đặt vị trí của phê bình trong nền văn học nhÆ° người lính gác. Đã là người lính gác thì luôn luôn đề cao cảnh giác và kiên quyết không cho kẻ lạ mặt đến gần vá»›i tinh thần là bảo vệ doanh trại. Tất nhiên, chức năng chủ yếu của người lính gác là chống: chống địch, chống sá»± xâm nhập của kẻ lạ mặt để bảo vệ cái cần phải bảo vệ. Đó là chức năng thông thường, phổ biến của bất kỳ người lính nào phải làm nhiệm vụ canh gác. […] Hình tượng này nói lên tinh thần trách nhiệm của các nhà phê bình, nồng nhiệt muốn bảo vệ sá»± trong sáng, lành mạnh và tốt đẹp của nền văn học ta.[14]